Τον τελευταίο καιρό ανακάλυψα ένα μπλογκ το οποίο κάνει λόγο για εργασιακά κυρίως θέματα το οποίο με έκανε να ξεσκονίσω τις λιγοστές μου γνώσεις αναφορικά με το θέμα. Προς αυτή τη κατεύθυνση βοήθησε επίσης και το ανελέητο σφυροκόπημα απο τα ελληνικά και διεθνή ΜΜΕ για τις μαζικές απολύσεις που λαμβάνουν χώρα εν μέσω οικονομικής κρίσης, οι οποίες ενισχύουν την έμφυτη αγάπη που έχουμε οι Ελληνες με το δημόσιο, η οποία απο ότι φαίνεται αποκτάει μεταδοτικό χαρακτήρα με πρώτα θύματα τους Αγγλους. Μπορεί να έχεις τη ρετσινιά του δημόσιου υπάλληλου που μουτζουρώνει αθώα λευκά χαρτιά χωρίς αιτία , όπως είπε και ο Καρυωτάκης, αλλά το σταθερό του εισοδήματος δεν έχει αφήσει κανένα ή τουλάχιστον σχεδόν κανένα παγερά αδιάφορο, πόσο μάλλον τον τελευταίο καιρό. Το φάσμα της εργασιακής αβεβαιότητας λοιπόν ζητά μόνιμες λύσεις, αν και η καρέκλα της μονιμότητας τρίζει συθέμελα μιας και δρομολογούνται μειώσεις στους μισθους τους, σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Στον αντίποδα,υπάρχει και μια άλλη λύση η οποία ονομάζεται συνεργατικές εταιρείες (cooperatives ή πιο απλά coops) και βασικό χαρακτηριστικό τους είναι ότι οι εργάτες είναι παράλληλα και ιδιοκήτες της εταιρείας. Παρόμοιας μορφής εταιρείες αναπτύχθηκαν στην Αργεντινή κατά τη διάρκεια της κρίσης την περίοδο 1999-2002 όπου η χώρα χρεοκώπησε. Το “The Take” είναι ένα ενδιαφέρον ντοκυμαντέρ που δείχνει την προσπάθεια εργατών να πάρουν υπο τον έλεγχο τους την εταιρεία, να την ξαναθέσουν σε λειτουργεία και να βγούν απο το τούνελ της ανεργίας και της μιζέριας που τους έριξε η χρεωκοπία της χώρας. Μπορείτε να το δείτε εδώ ολόκληρο με αγγλικούς υπότιλους.
Μερικά σημαντικά στοιχεία για τα χαρακτηριστικά τέτοιων εταιρειών που αναφέρονται επίσης και στο ντοκυμαντερ:
- κύρια επιδίωξη τους η μεγιστοποίηση των μισθών των εργατών και όχι μεγιστοποίηση του κέρδους της εταιρείας
- οι εργάτες ακολουθούν μια κυκλική πορεία στα εργασιακά τους καθήκοντα, με άλλα λόγια η μονοτονία μιας επαναλαμβανόμενης εργασίας (ή κινησης δεδομένου του βαθμού εξειδίκευσης) παυει να υφίσταται
- η ύπαρξη επιτηρητή εργασίας πάυει να χρειάζεται μιας και κανένας εργάτης δεν έχει συμφέρον να μειώνει συνειδητα την παραγωγικότητα του (και κατα συνέπεια το οριακό του προϊόν)
- η εργασιακή ανασφάλεια μειώνεται μιας και σε περιοδους χαμηλής ζήτητης, μια συνεργατικής εταιρεία προσαρμόζει τους μισθούς και όχι την εργασία. Με άλλα λόγια, αντί να απολυθεί ένας εργάτης, μειώνονται οι μισθοί όλων των εργατών μαζί, εννοείται ότι προυποθέτει υψηλό βαθμό εργασιακής αλλυλεγγύης.
- Βασικό μειονέκτημα μιας συνεργατικής εταιρείας, είναι η δυσκολία εύρεσης αρχικού κεφαλαίου για την έναρξη της εταιρείας. Επιπλέον, εαν οι εργάτες πρόκειται να αγοράσουν την προϋπάρχουσα συμβατική εταιρεία, η αναζήτηση κεφαλαίου παραμένει ένα πρόβλημα. (αναφέρεται και στο ντοκυμαντερ)
Εμπλεκόμενη στο ντοκυμαντέρ που επίσης κάνει και τις συνεντεύξεις είναι και η Naomi Clein, πολέμιος της παγκοσμιοποίησης αμερικάνικης κοψιάς αλλά αξίζει να το δειτε μιας και η πρόσφατη οικονομική κρίση βαράει καμπανάκι για αυξημένη ανεργία. Προσοχή και αρκετή αναλυση σηκώνουν και τα λεγόμενα των εργατών που μόνο κλασσικούς εργάτες δεν θυμίζουν. Κλαίνε για το μέλλον της εταιρείας τους και νοσταλγούν τον ήχο των μηχανών (των πάλαι ποτέ εχθρών τους) που πλέον τους ανήκουν. Σοκαριστικό-προφητικό είναι επίσης το σχόλιο ένος εργάτη όπου (αν θυμάμαι καλά) λεει “We are where the rest of the world is going”. Πρόβλεψη 100% πετυχημένη.
Πηγή: “The behavior of the worker cooperatives: the plywood companies of the pacific Northwest” Craig & Pencavel
Filed under: Οικονομία Ετικέτα: | Eργασία,Οικονομική Κρίση,Συνεργατικές Εταιρείες
Υπερβολικά ενδιαφέρον το θέμα που προβάλλεις. Θα δω το βίντεο και θα ξανασχολιάσω. Έτσι όπως το κόβω σίγουρα θα ασχοληθώ στο μέλλον με το ζήτημα.
Δύο ερωτήματα πρόχειρα που μου έρχονται στο μυαλό διαβάζοντας το post σου:
1) Αν συγκρίνουμε αυτές τις επιχειρήσεις με τις άλλες, είναι πιο αποτελεσματικές δηλ. παραγωγικές; Αν ναι, που οφείλεται; Αν όχι, γιατί όχι; [Βέβαια θα μου πεις, γιατί να συγκρίνουμε με βάση αυτό το μέγεθος;]
2) Πολύ σημαντικό είναι και το θέμα της αυξημένης ικανοποίησης με τη δουλειά των συγκεκριμένων εργατών. Αυτό σίγουρα θα έχει επίπτωση και στο πόσο παραγωγικοί είναι. Αλλά θα έχει και γενικότερο κοινωνιολογικό ενδιαφέρον (πχ. στη βάση του worker alienation).
Και για πιο light εργατικές συμμετοχές σε καπιταλιστικές εταιρείες, τσέκαρε αν έχεις χρόνο και αυτά τα 2:
http://cep.lse.ac.uk/_new/publications/abstract.asp?index=2113
http://cep.lse.ac.uk/_new/publications/abstract.asp?index=3202
Έκανα ένα σχόλιο και δεν το βλέπω. Μήπως δεν το έκανα submit καταλάθος;; Αν είναι να το ξαναγράψω!
γεια σου mvel, μια χαρά είναι το σχολιο σου, απλά το wordpress μου κάνει τη ζωή δύσκολη με τα σχόλια και ζητάει συντονισμό ενώ τον έχω βγάλει…
η σύγκριση των συνεργατικών εταιρειών με συμβατικές εταιρείες με ιεραρχική δομή (αφεντικό κτλ) δεν είναι πολύ σύνηθες απο όσο γνωρίζω, για το λόγο ότι στις συμβατικές παίζουν πάρα πολλά πράγματα ρόλο όπως η ανάληψη ρίσκου, τα κίνητρα και άλλα τέτοια (ίσως σε μελλοντικό ποστ). ΑΥτό που έχω δει είναι η σύγκριση των coops με unionized firms και τα αποτελέσματα τους σε συλλογικές διαπραγματεύσεις σε επίπεδο βιομηχανίας, όπου χάνει η μάνα το παιδί και το παιδί τη μάνα.
αναφορικά με την παραγωγικότητα, εξαρτάται απο το μέγεθος της εταιρείας. Οι συνεργατικές εταιρείες έχουν ένα όριο του ποσο μπορούν να αναπτυχθούν ενώ οι συμβατικές εταιρείες μπρούν να μεγαλώνουν συνέχεια. Οποτε, πιστέυω οτι είναι πιο παραγωγικές μέχρι ενός σημείου όγκου παραγωγής, γιατί η δουλειά (effort) είναι μεγαλύτερη σε αυτές. Βασικό χαρακτηριστικό επίσης είναι ότι οι coops αναφέρονται πάντα σαν “εναλλακτική” μορφή οργάνωσης που δουλεύουν πιο πολύ σε αποκεντρωμένη οικονομία που εξυπηρετούν τοπικές αγορές, γεγονός που αποτελεί απο μόνο του ένα φυσικό όριο για το μέγεθος των coops.
σχετικά με την ικανοποίηση των εργατών, είναι σίγουρα μεγαλύτερη και αυτό μεταφράζεται σε περισσότερη δουλειά (effort) αλλα και επιτήρηση της δουλειάς του των άλλων εργατών ταυτόχρονα. Δυστυχώς δεν έχω διαβασει κάτι με κοινωνιολογικό περιεχόμενο που να αναλύει τους ποιοτικούς παράγοντες. προσωπικά νομίζω ότι έχει μεγαλύτερο ενδιαφέρον απο τα οικονομικά στοιχεία των συνεργατικών εταιρειών. Στο ντοκυμαντερ πάντως αυτή η ικανοποίηση φαίνεται, μιας και σίγουρα δεν φαίνονται για εργατες σακατεμένους απο τις μηχανικές κινήσεις οπου μετατρέπουν τον ελεύθερο χρόνο τους σε αλκοολ, κατά τις κλασσικές αναλύσεις.
thanx για τα links, θα τα ριξω μια ματιά και αυτά, προς το παρόν με έχει απορροφήσει το άρθρο του Αgell που πρότεινες..
Έχεις πολύ δίκιο για τη σύγκριση, δεν είναι εύκολη αλλά μάλλον δεν είναι και αρμόζουσα. Θα το ψάξω πιο πολύ το θέμα, δεν έχω ιδέα! Απλά τώρα μου έθεσες ωραία θέματα: συνδικαλισμένες Vs cooperatives. Η’ άλλοι τύποι εργασιακής συμμετοχής (όπως στα 2 papers) Vs coopeeratives.
Είχα δει ένα paper των Moene and Wallerstein (http://ideas.repec.org/p/hhs/osloec/1990_019.html) πάνω στο θέμα, αλλά είναι θεωρητικό όχι εμπειρικό. Θα το τσεκάρω. Αν έχεις κανά άλλο υπόψη ενημέρωσε. Φαντάζομαι δε θα υπάρχουν πολλά επειδή οι cooperatives δεν είναι και σύνηθες φαινόμενο.
ΥΓ: Καλό διάβασμα. Είναι πολύ ωραίο paper, απλό και to the point. Από τα πρώτα που είχα διαβάσει όταν έκανα το master thesis μου. Ελπίζω να σου δημιουργήσει ερωτήματα πολλά. Πάντως αν θες αρθρογραφία για “ευελιξία αγοράς εργασίας και επίδοση αγορών” μπορώ να σου προτείνω μεγάλη λίστα!
ναι και εγω αυτά του Moene ξέρω που είναι μοντέλα και άγιος ο θεός..γενικά νομίζω ότι δεν είναι και πολύ συνηθισμενο να διδάσκουν εκτενώς για συνεργατικές εταιρείες, ακόμα και σε μαθήματα που είναι αυστηρά οικονομικά της εργασίας. Μέχρι συνδικάτα και συλλογικές διαπραγματεύσεις και τέλος..
http://www.uio.no/studier/emner/sv/oekonomi/ECON4921/h07/undervisningsmateriale/Pensum2007.pdf
μπορείς να ρίξεις μια ματιά εδώ, είναι βιβλιογραφία γενική για ένα μάθημα, αλλά αυτά που γράφουν Moene, είναι μερικά σχετικά με το θέμα και έχει και ένα κεφάλαιο απο βιβλίο..
καλή ιδέα θα ήταν να δεις και τις πηγές (references) απο τα άρθρα για εμπειρικές αναλύσεις. Εμπειρικό είναι επίσης το άρθρο που έχω γράψει σαν πηγή στο ποστ, όπου αφορά συνεργατική εταιρεία στο χώρος της ξηλείας, αν θυμάμαι καλά…
http://www.uio.no/studier/emner/sv/oekonomi/ECON4921/h07/undervisningsmateriale/Craig_Pencavel_1992.ppt
εδώ έχει ένα ρεζουμέ του συγκεκριμένου άρθρου σε pps
ναι ενδεχομένως να σου στείλω email για να μου προτείνεις τίποτα light άρθρα σχετικά με αγορές εργασίας, μπορώ να πω ότι μου άνοιξες τα μάτια για τις δυσκαμπτες (?) (rigid) αγορές εργασίας…
Δύσκαμπτες-άκαμπτες, το ίδιο είναι, εγώ το λέω “ακαμψία-άκαμπτες αγορές”. Thanx για τις πηγές. Στείλε όποτε θες e-mail, θα σου δώσω πολλές πηγές. Και μη νομίζεις, ούτε εγώ τα αντέχω πολύ τα papers με μοντελοποιημένα οικονομικά..
Ωραίο θέμα!
Ένα σχόλιο επάνω και στο άρθρο και στην κουβέντα…
Όπως το έχει διατυπώσει όλη η παράδοση του Ιστορικού Υλισμού η καπιταλιστική οικονομία και κοινωνία βασίζεται επάνω σε μία καθοριστική “σχέση”: ο μισθωτός εργάτης δηλ. ο μη-ιδιοκτήτης σε σχέση με το κεφάλαιο δηλ. τη μη-εργασία. Αν εξαφανιστεί ο ένας πόλος, όπως υποθέτουμε ότι γίνεται στις coops, αναγκαστικά εξαφανίζεται και ο άλλος. Οι “εργάτες” οπότε στις coops δεν είναι πια εργάτες αλλά ένα συνεταιρισμένο σώμα “παραγωγών” – ούτε εργάτες ούτε επιχειρηματίες.
Οι όροι λοιπόν της οικονομικής επιστήμης, μισθός, παραγωγικότητα (δηλ. βαθμός εκμετάλλευσης), οριακό προϊόν, μονοτονία της εργασίας (αλλοτρίωση), δεν μπορούν να μεταφερθούν έτσι απλά στο νέο τύπο επιχείρησης.
Φυσικά μπαίνει το τεράστιο πρόβλημα ότι σε περιπτώσεις σαν της Αργεντινής οι ιδιοκτήτες-εργάτες εξακολουθούν να παράγουν μέσα σε μία παγκόσμια καπιταλιστική “αγορά”. Άρα δεν μπορούν παρά να παίζουν με τους ίδιους όρους που έπαιζαν και πριν. Από αυτή τη σκοπιά μπορούμε ώς ένα βαθμό να συγκρίνουμε “οριακά προϊόντα” μίας πολυεθνικής και μίας συνεργατικής εταιρείας.
Δεν γίνεται όμως να παραβλέψουμε ότι οι coops δεν είναι απλά μια “εναλλακτική” πρόταση παραγωγής αλλά έχουν συνδεθεί ιστορικά με το ζήτημα του συνολικού μετασχηματισμού της οικονομίας προς το σοσιαλισμό. Είναι το πρώτο βήμα προς αυτή την πορεία. Μάλιστα είναι εφικτό χάρις στα μέσα που έχει παράγει ο ίδιος ο καπιταλισμός, πχ το βασικότερο ότι συγκεντρώνει σε ένα χώρο μεγάλες μάζες κεφαλαίου και εργασίας. Οπότε τη πάει να πει “εύρεση κεφαλαίου”; Ιδιοποίηση, κοινωνικοποίηση, απαλλοτρίωση είναι μάλλον καταλληλότεροι όροι. Φυσικά όμως μας πάνε σε ζήτημα επαναστατικοποίησης της οικονομίας και το πράγμα μπερδεύεται πολύ…
είναι αναλλακτικη πρόταση μέσα σε ένα πλαίσιο καπιταλιστικής οικονομίας, κοιωνικοποίση των μέσων παραγωγής πάει αλλού το θέμα..εξάλλου ήθελα να το συνδέσω με το θέμα της παρούσας κρίσης δεδομένου ότι δεν θα γίνουν ριζικές τομές αλλα όλα θα παραμείνουν στο ίδιο πλαίσιο..
νομίζω ίσα ισα ότι ο καπιταλισμός και η χωρική συγκέντρωση (clusters) είναι αντικίνητρο για τέτοιες εταιρείες, εκτός αν όλες είναι συνεργατικές εταιρείες…
αν υπάρχουν συμβατικές και συνεργατικές εταιρείες, ο ανταγωνισμός που λειτουργεί σαν φυγόκεντρος δύναμη, μιας και δεν θα μπορούν να ανταπεξέλθουν στις αύξουσες αποδοσεις κλίμακας που επιτυνχανουν οι συμβατικές μέσω managment, R&D και πάει λέγοντας…επιπλέον μονο και μονο το όριο που έχουν στο μεγεθος τους οι coops, δεν τους επιτρέπει να μειώσουν το μεσο κόστος τους κάτω απο ένα συγκεκριμένο επίπεδο, στοιχείο που συνδέεται άμεσα με την κερδοφορία και συνεπώς με την επιβίωση της εταιρείας…
Από ό,τι κατάλαβα μιλάς για εμπειρικές περιπτώσεις coops. Ναι σε αυτές μπορούν να ισχύουν όσα λες, αδυναμία λόγω μεγέθους, διοίκησης κλπ.
Όμως, σαν λογική μορφή μία coop δεν μπορώ να καταλάβω γιατί πρέπει να έχει μικρό μέγεθος, απουσία R&D, έλλειψη αποτελεσματικής διοίκησης.
Μία coop μπορεί να έχει ό,τι διακρίνει μία σύγχρονη βιομηχανική επιχείρηση χωρίς όμως να πληρώνει τίποτα σε κανέναν μέτοχο ή γαιοκτήμονα ή παρασιτικό μάνατζερ…
γιατί μετά πηγαίνει σε θέματα όπως αύξουσες κλιμακας και δεν πραγματοποιεί κέρδη, έχουν όριο και ένα επιπεδο κερδων είναι το όριο γιατι μετά απο ένα σημείο δεν μεγαλώνει (τα σταθερά έξοδα δεν χρειάζονται πολλά άτομα για να μοιραστούν). στις περισσότερες περιπτώσεις οι coops μετατρέπονται σε συμβατικές εταιρείες….στηρίζεται στην ισότητα των εργαζομένων, οπότε golden boys managers δεν χωράνε γιατί ΟΛΟΙ παίρνουν την ιδια αμοιβή..
Να ρωτήσω κάτι. Γνωρίζει κανείς σας καμμιά περίπτωση τέτοιων coops όπου ο στόχος να μην είναι μόνο η αύξηση των μισθών αλλά και η μείωση του χρόνου εργασίας; Μου φαίνεται σχεδόν μεταφυσική αυτή η φετιχοποίηση της εργασίας που υπάρχει και στον Μαρξισμό.
Από κάποιους “κακεντρεχείς” έχει λεχθεί εξάλλου ότι ο Μαρξ, αν ήταν στο χέρι του, θα μετέτρεπε τη γη σε απέραντο εργοτάξιο
seper
θα σε γελάσω αν υπάρχει κάτι σχετικό με αυτό που ρωτάς, πάντως η μείωση των ωρών εργασίας δεν είναι θέμα που αναφέρεται σχετικά με τη σύσταση συνεργατικών εταιρειών. Ισα ισα στις συνεργατικές εταιρείες οι ώρες εργασίας είναι περισσότερες απο τις συμβατικές μιας και υπάρχουν διαφορετικά κίνητρα (πιο ποιοτηκά) που ωθούν τους εργάτες σε τέτοιας μορφής εταιρείας (ισότητα, κάθε εργάτης είναι και άτυπα “αφεντικό”, κυκλικά καθήκοντα κτλ).
Πάντως οι συνεργατικές εταιρείες έχουν πιο πολύ σχέση με την Αγγλία και τον Robert Owen παρά με τις θεωρίες του Μαρξ, μια και καταπίεση του εργάτη και υπερπροϊόν που καρπώνεται ο καπιταλιστής δεν νοείται, οι εργάτες στις συνεργατικές εταιρείες κερδίζουν παρισσότερα ακόμα και απο μια εταιρεία που ανήκει σε ένα πολύ ισχύρό συνδικάτο.
Δεν το έχω ακούσει αυτό για το απέραντο εργοτάξιο, θα ήταν όμως εργάτης ή καπιταλιστής?? μάλλον το δεύτερο ε?
Seper, καλό σχόλιο, όχι επειδή αληθεύει, τουλάχιστον έτσι πως έχω αντιληφθεί προσωπικά τον Marx, αλλά επειδή δίνει ενδιαφέρουσα τροπή στην κουβέντα.
Προφανώς και απώτερος σκοπός των coops, ή καλύτερα μιας κοινωνίας που δομείται με βάση το συνειδητό έλεγχο της παραγωγής από τους συνεταιρισμένους εργάτες, είναι να αυξήσει το χρόνο της μη-εργασίας.
Όταν ο Marx λέει ότι ο άνθρωπος πρέπει να περάσει από το “βασίλειο της ανάγκης’” στο “βασίλειο της ελευθερίας” τι άλλο εννοεί από τη μείωση των ορών εργασίας; Ακόμη περισσότερο δεν εννοεί μόνο αυτό, αλλά ουσιαστικά προεξοφλεί το ‘τέλος της εργασίας’ δηλαδή, μία κοινωνία όπου θα ικανοποιεί το μέγιστο των αναγκών με τη μικρότερη δυνατή εργασία, και έτσι θα αφήνει ελεύθερο το άτομο να αναπτύξει όλες τις κλίσεις και τις ιδιαιτερότητές του.
Προϋπόθεση βέβαια είναι ένα ορθολογικά συγκροτημένο σύστημα παραγωγής. Διαφορετικά το τέλος της εργασίας θα σήμαινε τη φανταστική επιστροφή σε μια εξιδανικευμένη πρωτόγονη κατάσταση στοιχειώδους επιβίωσης.
Μην ξεχνάς ακόμη ότι η “αλλοτρίωση” δεν χαρακτηρίζει μόνο την εργασία εντός του καπιταλισμού αλλά την ίδια τη φύση της εργασίας εν γένει. Οπότε πώς είναι δυνατόν κάποιος που αναγνωρίζει ότι η εργασία αλλοτριώνει το άτομο –αν και ταυτόχρονα αναγνωρίζει ότι είναι το μέσο της αυτο-ανάπτυξης του ανθρώπου (χαρακτηριστική αντιστροφή της διαλεκτικής σκέψης)– πώς είναι λοιπόν δυνατόν να την καθιστά φετίχ; Ο πιο άγριος φετιχισμός της εργασίας στην ιστορία του ανθρώπου, για τον Marx, είναι η μισθωτή εργασία, για αυτό και ξεκινάει αναλύοντας αυτήν την κατάσταση. Πάντως μία αλήθεια σε αυτό που λες βρίσκεται στο ότι ο μετέπειτα μαρξισμός φαίνεται πράγματι να φετιχοποίησε το εργατικό κίνημα. Στον Marx το εργατικό κίνημα δεν μπορεί παρά να βρίσκεται στην πρωτοπορία της επανάστασης, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να λαϊκίζουμε υπέρ των εργατών, πράγμα που στην Ελλάδα συμβαίνει διαρκώς.
Έχεις δίκιο. Εγώ είχα περισσότερο κατά νου τα παραδείγματα από τον “υπαρκτό”. Ωστόσο, η σκέψη του Μαρξ (και ακόμα περισσότερο του Ένγκελς), έλκει την καταγωγή της σε σημαντικό βαθμό από τον διαφωτισμό και τα θετικιστικά ρεύματα αυτού και σε κάποια σημεία είναι εμφανείς κάποιοι μηχανιστικοί επιτονισμοί. Και ακριβώς στον διαφωτισμό είναι που η επιθυμία κυριαρχίας πάνω στη φύση λαμβάνει σχεδόν ψυχαναγκαστικές διαστάσεις, μία κυριαρχία που βεβαίως μόνο μέσω της εργασίας είναι δυνατή. Τότε επίσης εμφανίζονται και διάφορες νεφελώδεις έννοιες περί προόδου και ανάπτυξης. Παρά τις κεκηρυγμένες προθέσεις του Μαρξ λοιπόν, θεωρώ ότι κληρονομεί τέτοια στοιχεία.
Κι αν δεν αποκηρύσσουμε την ανάπτυξη, εφόσον αυτό σημαίνει επιστροφή στον πρωτογονισμό, όπως λες, πού βάζουμε τα όρια; Προς τι κατατείνει η ανάπτυξη και τι θέλουμε να πετύχουμε πέρα από τη στοιχειώδη επιβίωση στο κάτω κάτω; Γιατί έχω αρχίσει να έχω την υποψία τελευταία ότι η εργασία λειτουργεί περίπου (και) ως ένα υπνωτιστικό τελετουργικό που προσπαθεί να ξορκίσει τις σειρήνες των Αντόρνο και Χορκχάιμερ.
Σίγουρα μπορείς να βρεις μηχανιστικά στοιχεία, δεν αντιλέγω. Από την άλλη, και η κυριαρχία στη φύση και η πρόοδος είναι ιδέες που πλαισιώνουν το Διαφωτισμό, απότοκος του οποίου είναι και ο Μαρξ, όπως σωστά λες.
Επειδή σε βλέπω ενήμερο, τέτοια προβληματική υπάρχει σαφώς στη “Διαλεκτική του Διαφωτισμού”. Είναι αξιοσημείωτο ότι και αυτό το έργο, σαν εγχείρημα κριτικής των αξιών και αξιωμάτων του διαφωτισμού, ξεκινά από τη διαλεκτική παράδοση (Έγελο, Μαρξ). Αυτό γίνεται, όσο αντιλαμβάνομαι, γιατί σε αυτούς δεν συναντάς τον αφελή ενθουσιασμό για την έλευση της νεωτερικότητας. Σε αυτούς υπάρχει η σκοτεινή πλευρά, που με ένα αναποδογύρισμα μπορεί να αποδειχθεί ότι είναι η πραγματικότητα.
Τώρα για τα ερωτήματα, δεν έχω προφανώς καμία απάντηση. Μόνο μία παρατήρηση: Η ερώτηση “που πάει η ανάπτυξη, ποια τα όρια, τι επιδιώκουμε”, καταλαβαίνεις ότι αν θέλουμε να την εντάξουμε σε πολιτικό πλαίσιο, δηλ. αν θέλουμε να σκεφτούμε τους δυνατούς τρόπους για να τεθούν τέτοιες ερωτήσεις και από εκεί και πέρα να απαντηθούν μέσα στην πραγματική δράση, τότε δεν γίνεται να τους δοθεί περιεχόμενο από τα πριν. Είναι εύκολο να θεωρητικολογούμε, ειδικά στο περιβάλλον του μπλογκ, αλλά νομίζω είναι περιττό να σου πω ‘εγώ θέλω αυτό’ και ‘δεν μου αρέσει το άλλο’ κ.λπ.
Ένα καλό πεδίο εκκίνησης θα ήταν αυτό που λέει περίπου ο Η. Lefebvre. Η επαναοικειοποίηση του αστικού χώρου, που μεταπολεμικά έχει γίνει υπόθεση πραγματογνωμόνων γραφειοκρατών. Στον αστικό χώρο παίζεται, όπως βλέπουμε γύρω μας, και ένα μεγάλο μέρος από το παιχνίδι της ανάπτυξης.
και όμως, οι συνεργατικές ήταν και είναι μια διαδεδομένη και τεχνικά λειτουργική μορφή οικονομίας. στην κύπρο είναι διαδεδομένη, η πρώτη συνεργατική της σύγχρονης εποχής ηταν ελληνική (η “κοινή συντροφιά” των αμπελακίων).
επίσης, οι διαφορετικές εναλλακτικές μορφές διαρθρώσεων/ιδιοκτησίας/δομής επιχειρήσεων, έχουν αναλυθεί παλιότερα σε ένα φανταστικό βιβλίο του Άλκη Ράπτη, με τίτλο “δημοκρατική διοίκηση επιχειρήσεων”
Ένα ωραίο παράδειγμα είναι και η IRIS στην ιταλία