with the problems of blacks, fags & woman

when we don’t even know

how to manage for the

current down-payments

and rent and to get

enough food stamps

for booze and drugs

and occasional fucks

with blacks, fags and woman”

Harry R. Wilkens (2001)

Σημ.: Το σκίτσο και το μικρό punk-ποίημα του Wilkens δεν συμφωνούν απόλυτα. Στο πρώτο πρωταγωνιστεί η δημοφιλής οπτική έκφραση του αμερκικάνικου επιχειρηματικο-κρατικού συμπλέγματος -ο Θείος Σαμ. Ο δεύτερος σαρκάζει το μέσο λευκό άνδρα τής μεταπολεμικής underclass, ή, καλύτερα, μιας και ο όρος έχει αγρίως νεοσυντηριτική καταγωγή, του λούμπεν προλεταριάτου. Ταμπέλας που παραδόξως έχει ξεχαστεί, μολονότι το λούμπεν στοιχείο ανθίζει ίσως περισσότερο από ποτέ.

(Ασχετο YΓ: white socks for ever!!)

*σε καμμία περίπτωση δεν είναι αποτελεί θέση υπέρ της βίας αλλά αναφέρεται στην τάση η βία, μόνο ώς συνολικά κατακριτεό κοινωνικό φαινόμενο, να εμποδίζει στην εμβάθυνση των αιτιών που την προκαλεί και στη διαρκή άρνηση της επαναλαμβανόμενης εμφάνισης της
**ουτέ το συγκεκριμένο αποτελεί θέση υπέρ των ληστρικών επιδρομών στα μικρά καταστήματα. Πάλι, το συγκεκρημένο φαινόμενο μπλοκάρει την αναζήτηση των βαθύτερων αιτιών που το προκαλούν χωρίς να δικαιολογεί μπάχαλους που τα κλέψανε και τα πουλήσανε για έξτρα εισόδημα.
***όχι δεν το εννοώ το “να τους αφήσουμε να καίνε, να σπάνε και να καταστρέφουν?”

Παρακάτω σε μία πιο βρώμικη και λάγνα έκδοση από τους Meteors, που αναμφίβολα μπορούμε να τους φαντασθούμε ως άλλους λύκους, με καρδιά σμπαράλια, αλλά με αθάνατα στητή “τουλούμπα”.

LOIC WACQUANT: Ο ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΠΕΡΚΛΕΪ ΜΙΛΑΕΙ ΓΙΑ ΤΟ «ΑΟΡΑΤΟ ΧΕΡΙ» ΤΗΣ ΑΓΟΡΑΣ ΜΕ ΤΗ «ΣΙΔΕΡΕΝΙΑ ΓΡΟΘΙΑ» ΤΟΥ ΠΟΙΝΙΚΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ.

Κοινωνική πρόνοια και ποινική Δικαιοσύνη είναι οι δύο αιχμές μιας επίθεσης για τον έλεγχο των φτωχών και την υποταγή τους στις επιλογές που λειτουργούν εις βάρος τους, σύμφωνα με τον Γάλλο κοινωνιολόγο, Loic Wacquant.

Ειδικευμένος στην αστική κοινωνιολογία, την αστική φτώχεια, τις φυλετικές ανισότητες και την εθνογραφία, ο καθηγήτης Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο Μπέρκλεϊ της Καλιφόρνια και συγγραφέας πολλών συγγραμμάτων, με τελευταίο το «Τιμωρώντας τους φτωχούς: Η νεοφιλελεύθερη κυβέρνηση της κοινωνικής ανασφάλειας», μιλά στην «Ε» για μέσα και τεχνικές κοινωνικού ελέγχου.

Στο τελευταίο σας βιβλίο γράφετε ότι η κρατική κινητοποίηση για την επιβολή του νόμου και της τάξης εκτοξεύθηκε τα τελευταία 25 χρόνια στις Ηνωμένες Πολιτείες και τώρα εξαπλώνεται με φρενήρεις ρυθμούς στην Ευρώπη. Ποιες συνθήκες οδήγησαν στην εμφάνιση αυτή της τάσης στις ΗΠΑ και γιατί η Ευρώπη γνωρίζει τώρα το ίδιο φαινόμενο;

«Κατά τις τρεις δεκαετίες μετά την κορύφωση του κινήματος των Πολιτικών Δικαιωμάτων, οι ΗΠΑ εγκατέλειψαν το ρόλο του ηγέτη στην προοδευτική δικαιοσύνη, που θα έδειχνε στην ανθρωπότητα το δρόμο για “μια κοινωνία χωρίς φυλακή”, και αναδείχθηκαν σε απόστολο της “μηδενικής ανοχής” στην αστυνόμευση, σε εμπνευστή της λογικής “Στις τρεις φορές καίγεσαι” και σε παγκόσμιο πρωταθλητή της φυλάκισης. Γιατί; Η συμβατική απάντηση είναι ότι αυτή η εκπληκτική εξάπλωση τις τιμωρίας ωθήθηκε από την αύξηση της εγκληματικότητας. Αντιθέτως όμως, στη διάρκεια όλης αυτής της περιόδου η εγκληματικότητα σε πρώτη φάση σταθεροποιήθηκε και εν συνεχεία μειώθηκε. Σκεφτείτε αυτή την απλή στατιστική: οι ΗΠΑ είχαν το 1975 21 κρατουμένους για κάθε 10.000 “καταχωρισμένα εγκλήματα”. Τριάντα χρόνια αργότερα είχαν 125 κρατουμένους για κάθε 10.000 εγκλήματα. Αυτό σημαίνει ότι, επί σταθερού αριθμού εγκλημάτων, το αμερικανικό κράτος επέβαλλε εξαπλάσιες ποινές.

»Για να εξηγήσουμε αυτή την απότομη άνοδο, πρέπει να βγούμε από το περιοριστικό πλαίσιο “έγκλημα και τιμωρία” και να δώσουμε έμφαση στις έξω-ποινικές λειτουργίες των ποινικών θεσμών. Ανακαλύπτουμε λοιπόν ότι, υπό το φως των ταραχών στα γκέτο στη δεκαετία του ’60, η αστυνομία και οι φυλακές χρησιμοποιήθηκαν για να συγκρατηθεί η αστική αποδιοργάνωση που προκλήθηκε από την οικονομική απορρύθμιση και να επιβληθεί η πειθαρχία της ανασφαλούς απασχόλησης στη βάση της ταξικής δομής. Αυτή η στροφή της ποινικής πολιτικής προς την αυστηρότερη τιμωρία δεν αποτελεί απάντηση στην εγκληματική ανασφάλεια, αλλά στην κοινωνική ανασφάλεια που προκάλεσαν ο κατακερματισμός της μισθωτής εργασίας και η διατάραξη της εθνοφυλετικής ιεραρχίας.

»Μια παρόμοια τάση προς την ποινικοποίηση του αστικού περιθωρίου έχει σαρώσει τη Δυτική Ευρώπη με καθυστέρηση δύο δεκαετιών και με μια-δυο διαφοροποιήσεις. Οι ευρωπαϊκές κοινωνίες, προικισμένες με μια ισχυρή κρατική παράδοση, χρησιμοποιούν το “μπροστινό άκρο” της ποινικής αλυσίδας -την αστυνομία- παρά το “πίσω άκρο” -τη φυλακή- προκειμένου να κάμψουν τις κοινωνικές αναταραχές και την απελπισία στις περιοχές χαμηλού εισοδήματος. Ο ασπασμός του νόμου και της τάξης είναι ισχυρότερος σε επίπεδο ρητορείας παρά σε επίπεδο πραγματικής πολιτικής. Κι έπειτα, αντί να κάνουν μια βάναυση στροφή από την κοινωνική στην ποινική διαχείριση της φτώχειας, οι χώρες της γηραιάς ηπείρου ενίσχυσαν και τα δύο, επεκτείνοντας ταυτοχρόνως την κοινωνική πρόνοια και την αστυνομική παρέμβαση. Αλλά τελικώς η κυρίαρχη τάση είναι παρόμοια: μια αναθεώρηση της δημόσιας πολιτικής με προσανατολισμό προς την τιμωρία, η οποία συνδυάζει το “αόρατο χέρι” της αγοράς με τη “σιδερένια γροθιά” του ποινικού κράτους.

»Ο ενισχυμένος θεσμός της φυλακής που έχει προκύψει ως αποτέλεσμα έχει καταλήξει να υπηρετεί τρεις αποστολές που ελάχιστη σχέση έχουν με τον έλεγχο του εγκλήματος: (στόχοι του είναι) να αναγκάσει τα θραύσματα της μεταβιομηχανικής (κατακερματισμένης) εργατικής τάξης σε επισφαλή μισθωτή εργασία. Να “αποθηκεύσει” τα πιο διασπαστικά και περιττά στοιχεία. Και να επιβεβαιώσει την εξουσία του κράτους στον περιορισμένο τομέα που θέτει τώρα ως πεδίο ευθύνης του».

Η αποθέωση της τιμωρίας

Συνδέεται η εκστρατεία νόμου και τάξης που βλέπουμε σήμερα σε πολλές δυτικές κοινωνίες με αλλαγές στην πολιτική πρόνοιας και στη μεταχείριση των φτωχών;

Η ξαφνική άνοδος και αποθέωση της τιμωρίας είναι μέρος μιας ερύτερης αναδιάρθρωσης του κράτους, η οποία συνεπάγεται επίσης την αντικατάσταση του δικαιώματος στην κοινωνική πρόνοια από την υποχρέωση της αρχής της ανταποδοτικότητας της πρόνοιας (δηλαδή, την αναγκαστική συμμετοχή σε μια υποαμειβόμενη εργασία ως προϋπόθεση για τη λήψη κρατικής υποστήριξης). Ο περιορισμός της κοινωνικής αρωγής και η ενίσχυση των φυλακών αποτελούν τις δύο πλευρές του ίδιου νομίσματος, της πολιτικής αναδιάρθρωσης με βάση την επιβολή της τάξης σε κοινωνικό και αστικό επίπεδο.

»Το 1971 οι Αμερικανοί κοινωνιολόγοι Frances Fox Piven και Richard Cloward έγραψαν ένα κλασικό έργο της κοινωνικής επιστήμης με τίτλο “Regulating the Poor” (Ρυθμίζοντας τη φτώχεια), στο οποίο πρότειναν η αρωγή προς τους φτωχούς να διαστέλλεται και να συστέλλεται μαζί με τους κύκλους της αγοράς εργασίας. Αυτό το μοντέλο λειτούργησε για μισό αιώνα, αρχής γενομένης από το Νιου Ντιλ. Ομως στην εποχή του “υπερκινητικού” κεφαλαίου και της ευέλικτης εργασίας, αυτή η κυκλική εναλλαγή έχει αντικατασταθεί από τη διαρκή συστολή της πρόνοιας και την απελευθέρωση μιας πρόθυμης να δουλέψει και φιλοπόλεμης ποινικής γραφειοκρατίας. Η μοναδική ελπίδα των φτωχών να τους αγκαλιάσει το κοινωνικό κράτος έχει υπερκεραστεί από τη ρύθμιση της φτώχειας από τη μια μέσω της πατερναλιστικής πράξης της περιοριστικής εφαρμογής της αρχής της ανταποδοτικότητας στην κοινωνική πρόνοια και από την άλλη μέσω της επέκτασης του “εγκλεισμού”.

»Στη δική μου εργασία χρησιμοποιώ την έννοια του γραφειοκρατικού πεδίου (του συνόλου των οργανισμών που προσδιορίζουν και διανέμουν τα δημόσια αγαθά) που έχει εισαγάγει ο Pierre Bourdieu, ώστε να συμπεριλάβω αυτές τις εξελίξεις στην κοινωνική πολιτική και την ποινική πολιτική σε ένα κοινό πλαίσιο ανάλυσης. Η κοινωνική πρόνοια, που επανέρχεται ως αρχή της ανταποδοτικότητας στην πρόνοια, και οι φυλακές, που στερούνται πλέον του προσχήματος της επανένταξης, συνιστούν τώρα ένα μοναδικό οργανωτικό πλέγμα που εκσφενδονίζεται στους φτωχούς, ενώ η κατανομή του ελέγχου γίνεται ανάλογα με το φύλο τους: η κοινωνική πρόνοια αναλαμβάνει τις γυναίκες και τα παιδιά, ενώ οι φυλακές αναλαμβάνουν τους άνδρες τους -που σημαίνει τους συζύγους, τους αδελφούς και τους γιους αυτών των γυναικών».

Ποινική Δικαιοσύνη και φτωχοί

Λέτε λοιπόν ότι η κοινωνική πρόνοια και η ποινική Δικαιοσύνη είναι δύο πλευρές της πολιτικής που ασκείται έναντι των φτωχών…

«Ναι, φυσικά. Ας θυμηθούμε πρώτα απ’ όλα ότι η πρόνοια για τους φτωχούς και ο εγκλεισμός στις φυλακές έχουν κοινές ιστορικές καταβολές: επινοήθηκαν αμφότερα στον “μακρύ 16ο αιώνα” σε νομάδες που αποκόπηκαν από τους κοινωνικούς τους δεσμούς με το πέρασμα από τη φεουδαρχία στον καπιταλισμό, για να διδαχθούν την ηθική της μισθωτής εργασίας. Δεύτερον, το κοινωνικό προφίλ εκείνων που δέχονται κοινωνική αρωγή και των εγκλείστων (από την άποψη της τάξης, της εθνικότητας, της εκπαίδευσης, της στέγασης, της οικογένειας, του ιατρικού ιστορικού, της έκθεσης στη βία κτλ.) είναι περίπου ταυτόσημο, εκτός ίσως από τον παράγοντα του φύλου, που λειτουργεί αντεστραμμένος, καθώς αμφότεροι προέρχονται από τους ίδιους περιθωριοποιημένους τομείς της ανειδίκευτης εργατικής τάξης. Τρίτον, η αρχή της ανταποδοτικότητας στην κοινωνική πρόνοια και ο εγκλεισμός που δεν αποβλέπει στην επανένταξη, στηρίζονται στην ίδια φιλοσοφία του ηθικού συμπεριφορισμού και χρησιμοποιούν τις ίδιες τεχνικές ελέγχου, στις οποίες περιλαμβάνονται ο στιγματισμός, η επιτήρηση, οι ποινικές απαγορεύσεις και διαβαθμισμένες κυρώσεις για να “διορθώσουν” τη συμπεριφορά των πελατών τους. Καθεμιά από τις διαστάσεις αυτές έχει λάβει νέο νόημα υπό το νεοφιλελεύθερο κράτος.

Πώς ορίζετε το νεοφιλελεύθερο κράτος;

«Οι οικονομολόγοι έχουν εισαγάγει μια έννοια του φιλελευθερισμού που τον εξισώνει με την κυριαρχία της “ελεύθερης αγοράς” και την επέλαση της “μικρής κυβέρνησης”. Λοιπόν αυτή είναι η ιδεολογία του νεοφιλελευθερισμού, όχι η πραγματικότητά του. Η κοινωνιολογία του υφιστάμενου νεοφιλελευθερισμού αποκαλύπτει ότι εμπεριέχει την οικοδόμηση ενός κράτους-κενταύρου, φιλελεύθερου στην κορυφή και πατερναλιστικού στη βάση. Ο νεοφιλελεύθερος Λεβιάθαν ασκεί το laissez faire laissez passer έναντι των επιχειρήσεων και της ανώτατης τάξης, στο επίπεδο των αιτιών της ανισότητας. Είναι όμως άγρια παρεμβατικό και απολυταρχικό όταν καλείται να αντιμετωπίσει τις καταστρεπτικές συνέπειες της οικονομικής απορρύθμισης για όσους βρίσκονται στο χαμηλότερο επίπεδο του ταξικού φάσματος.

»Εναντι της “ισχνής” αντίληψης των οικονομολόγων, προτείνω έναν “συμπαγή” κοινωνιολογικό χαρακτηρισμό του νεοφιλελευθερισμού, που προσθέτει τρία συστατικά στοιχεία στους νόμους της αγοράς: επιτηρητική εργασία, επιθετικό αστυνομικό και σωφρονιστικό μηχανισμό και το πολιτιστικό σχήμα λόγου της “προσωπικής ευθύνης” να κολλήσει όλα μαζί. Το “Τιμωρώντας τους φτωχούς” δείχνει ότι, όπως η επιτηρητική εργασία, το υπερτροφικό και υπερδραστήριο τιμωρητικό καθεστώς που ανόρθωσε η Αμερική για να περιορίσει τον απόηχο της κοινωνικής ανασφάλειας δεν είναι μια παράκαμψη από το νεοφιλελευθερισμό, αλλά ένα από τα συστατικά του στοιχεία.

»Πέραν τούτου, ο αιτιολογικός σύνδεσμος μεταξύ του οικονομικού νεοφιλελευθερισμού και της τιμωρητικής επέκτασης είναι φανερός εφόσον ιδωθεί σε διεθνές επίπεδο: δεν είναι τυχαίο ότι η Αγγλία διαπήδησε στην τάξη των ηγετών της φυλάκισης στη δυτική Ευρώπη υπό τον Μπλερ, ενώ η Χιλή διεκδίκησε τον τίτλο για τη Νότια Αμερική».

Επιχειρηματολογείτε στο τελευταίο έργο σας ότι η εκστρατεία για το νόμο και την τάξη υπό εξέλιξη είναι μια συμβολική έκθεση και τη συγκρίνετε με την πορνογραφία. Μπορείτε να μας εκθέσετε περαιτέρω την ιδέα;

«Μία από τις προκλήσεις στο “Τιμωρώντας τους φτωχούς” είναι να ξεπεράσουμε την τελετουργική αντίθεση μεταξύ υλιστικών προσεγγίσεων, προερχομένων από τον Καρλ Μαρξ, και των συμβολικών προσεγγίσεων, που εμπνέονται από τον Εμίλ Ντέρκχαϊμ. Ο πρώτος βλέπει κοινωνική πρόνοια και ποινική δικαιοσύνη ως όργανα ταξικού ελέγχου, ενώ ο δεύτερος τα ερμηνεύει ως οχήματα για επικοινωνιακές νόρμες και δέσμευση κοινωνιών. Στην πραγματικότητα, η φυλακή είναι αρκετά πολύπλοκο ίδρυμα ώστε να λειτουργεί και στις δύο παραμέτρους αμοιβαία ή διαδοχικά.

»Είναι βασικό να λάβουμε υπόψη τις συμβολικές διαστάσεις της τιμωρίας σε μια εποχή όπου η τιμωρητική πολιτική οδηγείται όλο και περισσότερο από θεωρητικές εκφράσεις σε κατάσταση αμόκ. Η καταπολέμηση του εγκλήματος έχει παντού μεταλλαχθεί σε ένα γκροτέσκο θέατρο αστικής ηθικής όπου εκλεγμένοι αξιωματούχοι χρησιμοποιούν για να σκηνοθετήσουν την αρσενική τους πυγμή και να λοιδορήσουν τους “ανάξιους” φτωχούς, όπως και να υποστηρίξουν το έλλειμμα της νομιμότητας από το οποίο πάσχουν όταν εγκαταλείπουν την προστατευτική αποστολή του κράτους στο κοινωνικό και οικονομικό μέτωπο. Οι πολιτικοί υπεραμύνονται μέτρων -όπως απαγορεύσεις κυκλοφορίας για τους νέους, αυτόματες επιβολές ισοβίων για αμετανόητους εγκληματίες ή δεμένους μαζί κρατουμένους με ριγωτές στολές- τα οποία είναι εντελώς άνευ αξίας από την πρακτική άποψη της μείωσης της εγκληματικότητας, όσο αυτά βολεύουν στο να γεννούν συναισθήματα εκδίκησης και στο να δραματοποιούν το όριο μεταξύ “ημών” των νομοταγών εργαζόμενων οικογενειών και “αυτών” του αποκρουστικού υποκόσμου.

»Η πυρετώδης εκστρατεία να μπουν στη μαύρη λίστα και να εξοριστούν οι σεξουαλικοί εγκληματίες, για παράδειγμα, είναι ακατανόητη από την αυστηρή άποψη του λογικού ελέγχου της εγκληματικότητας. Η διάχυση θεσπισμάτων όπως ο “Megan’s Law”** ακριβώς όταν ο δείκτης σεξουαλικών εγκλημάτων πέφτει, δεν βγάζει νόημα με όρους οργανικής λογικής, από τη στιγμή που θέτει πρώην σεξουαλικούς εγκληματίες υπό επαναλαμβανόμενη ταπείνωση, τους ωθεί στην παρανομία και συνεπώς αυξάνει τις πιθανότητες να υποτροπιάσουν. Αλλά έχει νόημα για τα καλά εάν υπολογίσεις ότι με το να μεταχειρίζεσαι σεξουαλικούς εγκληματίες ως ανήθικα σκουπίδια που πρέπει να φυλακίζονται, εκτοπίζει το συλλογικό άγχος από τη δουλειά, την οικογένεια και τη σεξουαλικότητα προς την κατεύθυνση των παραβιαζόντων το νόμο και, συμβολικά, τσιμεντώνει την ηθική ενότητα εκείνων που αυτοπροσδιορίζονται από την αντίθεσή τους προς αυτούς». *

**Νόμος της Πολιτείας της Καλιφόρνια του 2004 που μεταξύ άλλων πληροφορεί κάθε ενδιαφερόμενο (και μέσω ιστοσελίδας) για τις κινήσεις κάθε καταδικασμένου για σεξουαλικά εγκλήματα στο παρελθόν. Ο «Νόμος της Μέγκαν» ονομάστηκε έτσι εις μνήμην της 7χρονης Μέγκαν Κάνκαν από το Νιου Τζέρσεϊ, την βίασε και σκότωσε υπότροπος παιδεραστής που είχε μόλις μετακομίσει στη γειτονιά της.

Την ίδια δεκαετία με τον “Τhe Night that panicked America” το Hollywood πλάσαρε τον Dirty Harry, το σκληρο αστυνομικό του εκφυλισμένου και παραδομένου σε κάθε λογής έγκλημα Σαν Φραντζίσκο. Ο “κακός” της ταινίας ήταν ο Scorpio (Andrew Robinson) όπου ο Dirty Harry, ως θιασώτης της μηδενικής ανοχής, ύστερα απο ανελέητο κυνηγητό και με τη βοήθεια του ιερού του πέλεκυ (Μαγκνουμ) καταφέρνει και τον σκοτώνει.Η κινηματογραφική φιγούρα του Clint Eastwood ενσωματώνει τη βία και τη δίκη στην συμπεριφορά του ή ακόμα καλύτερα εκφράζει το συλλογικό αίτημα της περισσότερης αστυνομίας και της περισσότερο τιμωρητικής δικαιοσύνης, αίτημα που αναβίωσε εν μέρει και τη δεκαετία των `90 και `00. Δεν θυμάμαι πόσες ταινίες με τον επιθεωρητή Callahan βγήκαν (και πραγματικά δεν είχα καμιά όρεξη να ψάξω) αλλά μια παρόμοια τύπου παρανόηση μεταξύ αλήθειας και φαντασίας έλαβε χώρα και εδώ.
Η δεκαετία του `70 ήταν αυτή των Μαύρων Πανθήρων και των Weatherman ενώ το Σαν Φρανσίσκο αποτελεί φυτώριο ριζοσπαστικών ιδεών και της αμερικάνικης αντικουλτούρας. Κύριο πρόβλημα των νεοφιλελεύθερων αποτελούσε η το κοινωνικό κράτος (welfare state), ένα ενδοσυστημικό κουβάρι που ενισχύονταν απο δηλώσεις συμπόνοιας κρατικών φορέων υπέρ των θυμάτων της αστυνομικής βίας και έπαιρνε σάρκα και οστά απο τις οργανώσεις που αναφέραμε, το γυναικείο κίνημα, του χίπις, τους μπιτνικ κτλ. Ο Dirty Harry αποτελεί την έξοδο απο αυτό το πρόβλημα αφού ενσαρκώνει την εικόνα “πολύ κράτος, ελάχιστη διακυβέρνηση” και που εκφράζεται καλύτερα μέσα απο τη φράση του Φουκώ “κυβερνούμε λίγο”. Επιπλέον, βρισκόμαστε σε ψυχροπολεμική περίοδο και η κόκκινη απειλή στοιχειώνει ολόκληρο το φαντασιακό της επίσημης Αμερικής.
Μέσα σε αυτές τις ιστορικο-πολιτικές συνθήκες, οι θεατές για ακόμη μια φορά παρερμήνευσαν μια ταινία μαζικής κατανάλωσης και κουλτούρας μη μπορώντας να διαχωρίσουν την αλήθεια απο το ψέμα, το μύθο απο την πραγματικότητα. Ο “κακός” της υπόθεσης Andrew Robinson (Scorpio) δέχτηκε απειλές για τη ζωή προφανώς απο αφελείς θεατές της ταινίας. Η κόκκινη μάσκα που φορούσε κατά τη διάρκεια της ταινίας ταυτίστηκε σημειολογικά με την “κόκκινη απειλή” και κατάφερε να φοβίζει και να τρομοκρατεί αυτόνομα το κοινό ακόμα και μετά την έξοδο απο τις αίθουσες. Στην προκειμένη περίπτωση δεν μπορούμε να καταφύγουμε στην ασυλία της περίπτωσης του “The world of the worlds” αλλά η γραμμή ανάμεσα στην αλήθεια και το ψέμα φαίνεται ότι παρέμεινε δυσδιάκριτη.

Διαβάστε: “Ο Βρώμικος Χάρυ ώς κοινωνικό αίτημα ” ΠΑΝΟΠΤΙΚόΝ 8, τετράδιο ολικής αντιπαράθεσης.

“Δεν υπάρχει κοινωνία που να μην έχει τις καταπακτές της. Το κοινωνικό έδαφος είναι σκαμμένο παντού, σ όλα τα σημεία του, είτε για καλό είτε για κακό. Οι υπόνομοι, άλλοι βρίσκονται σε μεγαλύτερο βάθος άλλοι σε μικρότερο.Το 18ο αιώνα, ένας απο τους υπονόμους, τους σχεδόν φανερούς, ήταν και η Εγκυκλοπαίδεια. Το σκοτάδι που προετοίμασε τον πρώτο χριστιανισμό καραδοκούσε την κατάλληλη στιγμή για να ανατινάξει τους καίσαρες και να γεμίσει το ανθρώπινο γένος με φως, γιατί το φως κρύβεται στο στο ιερό σκοτάδι…….”
Κάτω απο το κοινωνικό οικοδόμημα υπάρχουν λογής υπόνομοι λογής λογής: υπόνομος θρησκευτικός, φιλοσοφικός, οικονομικός, επαναστατικός. Άλλοι σκάβουν με την ιδεολογία, άλλοι με το θυμό μερικοί με τους αριθμούς. Και όταν σκάβουν όλοι αυτοί συνεννοούνται μεταξύ τους φωναχτά…
Κάθε ουτοπία προχωρεί κάτω απο το κοινωνικό έδαφος, μέσα σε οχετούς που απλώνονται ολούθε. Που και που οι οχετοί αυτοί βαδίζουν παράλληλα, πολύ κοντά, ο ένας πάει να πάρει τη θέση του άλλου και έτσι γίνεται ένα μπέρδεμα. Ο Ρουσό δανείζει στον Διογένη την τσάπα, ο Διογένης πάλι, δανείζει στο Ρουσό το φτυάρι του. Αρπάζεται ο Καλβίνος με τον Σοκίνους απο τα μαλλιά. Όχι σπάνια έρχονται αντιμέτωποι και η φαγωμάρα γίνεται μοιραία. Μα με τίποτα δεν σταματούν και δεν ματαιώνονται τέτοιες ενέργειες, που αναγκαστικά τείνουν να πραγματοποιήσουν μια αντικειμενική επιδίωξη. Είναι ενέργειες σημαντικές όσο και αόρατες, ίδιες η μία με την άλλη που αυξομειώνονται, ανεβοκατεβαίνουν μπαινοβγαίνουν σε τούτα τα σκοτάδια και σιγά σιγά αλλάζουν τον κόσμο απο τα μέσα προς τα έξω, από τα κάτω προς τα πάνω. Η κοινωνία μόλις που υποψιάζεται το υπόγειο αυτό σκάψιμο, που ενώ δεν την πειράζει στη επιφάνεια, το φλοιό, της αλλοιώνει τα σπλάχνα. Ανάλογες με τις υπόγειες στοές είναι και οι εργασίες και τα αποτελέσματα τους. Απο τα επίμονα τούτα σκαψίματα βγαίνει το μέλλον.
Οσο πιο βαθιά προχωρείς, τόσο πιο μυστηριώδεις είναι οι εργάτες. Ως το σημείο που μπορεί να φτάσει ο κοινωνικός φιλόσοφος, γίνεται καλή δουλειά.Παρακάτω η δουλειά είναι αβέβαιη……όταν μπεις σε ορισμένο βάθος, βλέπεις υπονόμους αδιαπέραστους απο το πνεύμα του πολιτισμού……Μια περίεργη σκάλα κατεβαίνει στα χθόνια. Κάθε σκαλοπάτι ανταποκρίνεται σ ένα πάτωμα όπου μπορεί να πατήσει το πόδι της η φιλοσοφία και όπου συναντάς ένα απο τους εργάτες, που κάποτε είναι θεοί και κάποτε τέρατα σατανικά…..Και η κάθετη διαδοχή συνεχίζεται. Ακόμα βαθύτερα μέσα σε μια σύγχηση, όπου αρχίζει να γίνεται σκοτεινό το θαμπό φώς, συναντάς ανθρώπους αβέβαιους, ζοφερούς, που ίσως δεν πρόλαβαν τη ζωή…
…….Εκεί δεν έχει καθόλου φως. Φοβερός τόπος. Ας τον ονομάσουμε <>. Εϊναι ο βόθρος του αδιάπεραστου σκοταδιού……..Εδώ βασιλεύει η ιδιοτέλεα. Ενδιαφέρονται να χορτάσουν μόνο αυτοί. Δεν έχουν συνείδηση. Στην καρδιά τους υπάρχει ένα τρομερό κενό. Η αμάθεια και η εξαθλίωση είναι μητριές τους, μα τις έχουν για μητέρες. Η ανάγκη τους οδηγεί και η όρεξη είναι η ηδονή τους ολόκληρη. Αγρια θηρία θυμίζει η λαιμαργία τους. Η δυστυχία τους σπρώχνει στο έγκλημα. Αντί για το απόλυτο, λαχταρούν την ωμή, την ταπεινή ύλη. Κι έτσι ο άνθρωπος καταντά δράκος. Ξεκινώντας απο την πείνα και τη δίψα, μεταβάλλεται στο τέλος σε ον διαβολικό.
Κάτω απο την κοινωνία υπάρχει-και θα υπάρχει ωσότου χαθεί η αγραμματοσύνη- το μεγάλο άντρο του κακού και του ολέθρου. Είναι το υπόγειο που συναντάτε στο ακρότατο βάθος. Άλλο δε θα ανακαλύψετε πιο βαθιά. Είναι ο εχθρός όλων των άλλων υπογείων….
Ότι υπάρχει (και τις ανώτερες αυτές στοές) το εχθρεύεται με πάθος, με μανία. Σε τούτο το υπόγειο δεν προετοιμάζεται η καταστροφή μόνο της τωρινής κοινωνίας, μα και του ανθρωπίνου πνεύματος, του πολιτισμού, της επανάστασης, της προόδου, της επιστήμης, της φιλοσοφίας……..Όταν καταστραφεί η τρώγλη της αμάθειας, θα καταστραφεί μαζί και ο τυφλοπόντικας που λέγεται έγκλημα……Όσο η κοινωνία θα ναι σάπια, θα υπάρχουν και τα αποβράσματα της. Τα άτομα χάνονται, μα δεν χάνεται το είδος, που δεν αλλάζει…..Κάτι χρειάζεται βέβαια για να χαθούν τα απαίσια τούτα ανθρωπόμορφα φίδια: το φώς, το πολύ φώς. Φωτίστε την κοινωνία απο τα υπόγεια της

Γραμμικότατη και εν μέρει διαχρονικότατη ανάλυση της απανταχού κοινωνικής μιζέριας απο το Βικτωρ Ουγκό, “Οι Άθλιοι” Βιβλίο έβδομο, “Η Πατρομινέτ” Εκδόσεις “Α. Α Λιβάνη”

• Παντελώς απαράδεκτο αποτελεί το γεγονός να ετοιμάζεται φαγητο για 600 φαντάρους, να καταναλώνεται μόνο οι 6 και το υπόλοιπο να πετιέται χωρίς αναστολές με τη δικαιολογία “τι σε νοιάζει? εσύ το πληρώνεις?”, ενώ πολύ κοντά να υπάρχουν πόλεις με μετανάστες που πεινάνε και ζούνε σε εξαθλιωμένες σύνθήκες.
• Η βλακώδης απαρχεωμένη πειθαρχία σε εντολές και προστάγματα. Απο τη στιγμή που η πειθαρχία είναι κομβικής σημασιας χαρακτηριστικό τουλάχιστον 8α μπορουσε να χρησιμοποιηθεί έτσι ώστε να μείνει η έννοια της στους φαντάρους αφού τελειώσουν τη θητεία. Πχ. θα μπορούσε να έχει υποχρεωτική ανακύκλωση έτσι ώστε να καθίσταται συνήθεια.
• Σκοπιές. Εδώ πλέον τα λόγια περιττεύουν…θα μπορουσαν να χρησιμοποιηθούν ειδικά το καλοκαίρι για την πρόληψη των πυρκαγιών ή για τον καθαρισμό δρόμων απο βαριές χιονοπτωσεις. Για το θέμα της εναλλακτικής θητείας που ουσιαστικά είναι τιμωρία βασισμένη σε αραχνιασμένα στερεότυπα γίνεται λόγος εδώ

Τα παραπάνω είναι μερικά παραδείγματα απο τα χιλιάδες που θα μπορούσαν να βρεθούν. Μέχρι τώρα ο στρατός το μόνο που προσφέρει είναι ένα τεράστιο κόστος χωρίς να προσφέρει απολύτως τίποτα σε κοινωνικό επίπεδο. Τα παραπάνω αναφέρονται σε λειτουργίες οι οποίες έχουν σαν σκοπό όχι να αναβαθμίσουν το κύρους του στρατού στους κόλπους της κοινωνίας (αυτό είναι χαμένη υπόθεση) αλλά να ωφεληθεί η κοινωνία όσο γίνεται υπο την παρούσα ύπαρξη και μορφή του. Το θέμα της εθνικής ασφάλειας είναι κάτι για το οποίο δεν θα γίνει λόγος…
Επιπλέον, η κατάσταση των φαντάρων είναι ακόμα ένα θέμα άξιο λόγου. Υποβιβασμός σε κατώτερης βαθμίδας θηλαστικά γεμάτα νωθρότητα, βαρεμάρα, ανία, απάθεια υπνωτισμένα και εγκλωβισμένα στο ωράριο και στο ρυθμό του στρατου. Κατάργηση της κοινής λογικής που μέχρι να καταταγείς πίστευες ότι υπήρχε, καλλιέργεια μιας κρυστάλλινης αλληλεγγύης παρωχημένης υφής, τσουβάλιασμα των ορίων αντοχής της υπομονής και κουρασης του καθενός (Βέβαια μαζί με όλα αυτά καταργούνται και οι ιδιοτροπίες του καθενός, κάτι που για μερικούς ανθρώπους είναι πολύ θετικό).Η προσωρινή μεν υποχρεωτική δε κατάργηση της ατομικότητας και η δημιουργία ενός κοινού σημείου εκκίνησης μεσω μιας διαταγής υποβιβασμένης σε παράκλλιση για στρατιωτική συμπεριφορά, εμφάνιση και νοοτροπία (τα 2 πρώτα κατανοητά,το 3ο είναι το πλέον άστοχο) δεν είναι κάτι το οποίο είναι και το τόσο σοβαρό κατα τη γνώμη μου. Γενικεύοντας όμως λίγο τη συζήτηση και κατα τα λεγομένα του Καστοριάδη ότι η Δύση είναι πλέον δούλη της ελευθερίας, μέσα στον στρατό γίνεται αντιληπτό ότι αυτό είναι μια τραγική αληθεία. Προσωπική άποψη, η μετατροπή απο στρατιώτη σε πολίτη κατα τις εξόδους αποκαλύπτει κάτι εντελώς διαφορετικό απο την καταπιεσμένη ατομικότητα του καθενός, μια μαζική κουλτούρα  που δεν προέρχεται απο υποχρεωτικές διαδικασίες αλλα επιτάσσεται απο άλλες “υποχρεωτικές” τάσεις της κοινωνίας. Είναι το σημείο όπου ένα ξαφνικό χάσμα δημιουργείται και ο καθένας ακολουθεί την ατομικότητα που νομίζει ότι επέλεξε και σε κάνει να αναρωτιέσαι που αισθάνεσαι πιο πρόβατο.

Εν ολίγοις, χωρίς καμμιά αναλυτική διάθεση αλλα με ισχυρές δόσεις κυνισμού: αυτό που χαρακτηρίζει το στρατό είναι οι συζητήσεις για αιδίο, αμάξια, μπάλα με μουσική επικάλυψη σκυλάδικου. Γελάς πολύ αλλά και βαριέσαι πολύ. Το Ταξίδι στην άκρη της νύχτας θα είναι το επόμενο ανάγνωσμα μιας και επίκαιρο για τους επόμενους βαρετούς και νωθρούς μήνες….

Βασικό γνώρισμα του ζητήματος αναδιάταξης της σχέσης κοινωνίας και φύσης, είναι η γένεση νέων επιστημονικών προσεγγίσεων, που φυτρώνουν σαν μανιτάρια σε διαστήματα στο ενδιάμεσο των έως τώρα παγιωμένων κλάδων. Ο κατάλογος θα μπορούσε να είναι μακρύς. Ενδεικτικά αναφέρω την Κοινωνιοβιολογία, τη Νευροψυχολογία, τη Νευροοικονομική, τα Συμπεριφοριστικά Οικονομικά, τη Νευροθρησκειολογεία, τα διάφορα παρακλάδια των Γνωστικών Επιστημών και τα υπόλοιπα που μπαίνουν κάτω από τη μεγάλη ομπρέλα της Νευροεπιστήμης. Παρά τη διαφορά στις μεθόδους τους και την περιπλοκότητα αυτών, οι παραπάνω προσεγγίσεις μοιράζονται δύο κοινά. Πρώτον, η πρότυπη μέθοδος είναι η φυσικοεπιστημονική, και δη η μαθηματική, έστω επικουρικά. Δεύτερον, το εγχείρημα είναι να εισαχθούν στο πεδίο της ανθρώπινης συμπεριφοράς ή μάλλον να εισάγουν την τελευταία σε φυσικοεπιστημονικό πλαίσιο.

Από μια σκοπιά, αυτό το εγχείρημα προωθεί την άρση του δυϊσμού, όπως έχει ονομαστεί, ανάμεσα στα φυσικά και τα ανθρώπινα φαινόμενα. Μάλιστα, οι φονταμενταλιστές του είδους, υπερασπίζονται ότι δεν σκοπεύουν σε άλλο παρά από τη συγκρότηση ενός πλέγματος επιμέρους κλάδων, ισότιμων μεταξύ τους, που ο καθένας από τη θέση του συνεισφέρει ένα μικρό κομμάτι στο μωσαϊκό της ενιαίας, πια, γνώσης. Αυτή είναι, θα λέγαμε, η αρχή ή καλύτερα η απολογητική της ‘συμπληρωματικότητας’. Πχ, ό,τι από την καταναλωτική συμπεριφορά δεν μπορεί να το εξηγήσει η σύγχρονη οικονομική, το αφήνουμε στους συμπεριφοριστές. Ή σε ότι βρίσκει τοίχο η θρησκειολογία το αφήνουμε στη μελέτη των νευρώνων. Αυτή η αντίληψη, όμως, δεν ευσταθεί.

Η ενότητα φύσης και κοινωνίας υπήρξε διακύβευμα της ιδεαλιστικής φιλοσοφίας (Hegel) και του μαρξισμού αλλά και πολλών κοινωνιολογικών παραδόσεων. Μόνο που σε αυτές τις περιπτώσεις δεν αποτελούσε πρόσχημα, αλλά μία κοπιαστική διεργασία με σκοπό την αλήθεια. Αντίθετα, οι παραπάνω υβριδικές επιστήμες εξασφαλίζουν την ενότητα με τον να εξαφανίσουν τον ένα πόλο: την κοινωνία. Δεν είναι καθόλου τυχαίου ότι ένα είδος νεοθετικισμού όπως αυτό που εξέφρασαν οι Hayek και Friedman, καταλήγει σε ένα περίεργο αγνωστικισμό. Ο Hayek στην αρχή θα ορίσει την κοινωνία ότι αποτελείται από άτομα και οικογένειες – η ρητορεία της Θάτσερ υπήρξε άκρως λακωνική ως προς αυτό με το σύνθημα “There is no such thing like society; only individuals and families’. Στη συνέχεια, όμως, θα κάνει μία παραχώρηση και θα πει ότι πράγματι υπάρχει μία ‘δομή’ κοινωνική, αλλά σε τελευταία ανάλυση δεν μπορούμε να την γνωρίσουμε χωρίς να καταφύγουμε στη μεταφυσική. Το πάντρεμα αυτό θετικισμού και αγνωστικισμού, θυμίζει, ίσως, τη διάκριση του Kant ανάμεσα σε φαινόμενα και νοούμενα, αλλά σε μία πολύ πρόχειρη και κακοχωνεμένη εκδοχή. Διότι – και εδώ ακριβώς είναι το ‘ζουμί’ – στον Kant, πχ, η διάκριση αυτή εξαπολύεται ενάντια στη θεολογία και παραδοσιακή μεταφυσική, ώστε η φιλοσοφία να αποκτήσει το προσήκον ‘θετικό’ της περιεχόμενο. Αφενός, να ενοποιήσει τις επιμέρους επιστήμες σε μία μετα-θεωρία και αφετέρου, να κατευθύνει την ανθρώπινη πράξη σύμφωνα με αρχές του Λόγου, όπου εμπεριέχονται αξίες (ελευθερία, ισότητα).

Ο αντίπαλος για τα επιστημονικά νεο-υβρίδια, που ανέφερα, είναι η κοινωνία. Την εποχή -απαρχές της νεωτερικότητας- που ως κοινωνία νοούνταν η αστική κοινωνία, σε μία οριστική, απόλυτη και φυσικοποιημένη μορφή, ένας εννοιολογικός πόλεμος εναντίον της θα ήταν εκτός πραγματικότητας. Ίσα-ίσα τότε ήταν που η κοινωνία έπρεπε να οικοδομηθεί εκ νέου και να στηριχτεί. Να κατασκευαστεί η έννοια του πολίτη, ενάντια στον υποτελή του μεσαίωνα, και του αστού, ενάντια στον προνομιούχο ευγενή. Από τον όψιμο 19ο και καθ’ όλη τη διάρκεια του 20ου αιώνα, η αστική κοινωνία όχι μόνο εδραιώθηκε, αλλά -πολύ σημαντικότερο- έδειξε τις ‘δυνητικότητες’ που εκκολάπτονταν μέσα της. Βασικά, την εργατική τάξη, και κάθε άλλη κινηματική πράξη που ζήτησε να ορίσει εκ νέου τις κοινωνικές συνιστώσες (φεμινισμός, φυλετικές μειονότητες, κάθε είδους έγκλειστοι κ.λπ). Τώρα είναι ζήτημα ζωής και θανάτου να κοπούν από τη ρίζα αυτές οι δυνητικότητες. Στο πρακτικό πεδίο αυτό έγινε από τις δεκαετίες του 70 και του 80 – παρακμή του κεϋνσιανού κοινωνικού κράτους στη δύση, πτώση των λεγόμενων σοσιαλιστικών σχηματισμών εκτός της δύσης^*. Στο επίπεδο της σκέψης, εκτός από την τρομακτική αναβίωση της θρησκείας, μοιράζονται κάποιο μερίδιο στην επιτυχία τα νόθα πεδία που προέκυψαν από περίεργες, έως και αιμομικτικές διασταυρώσεις, τα οποία τελευταία εμφανίζονται με τα προθέματα ‘νευρο-’ ή ‘βιο-’. Ωστόσο εξ ορισμού ο πόλεμος τους είναι ήδη χαμένος, διότι, όσο και να το φαντασιώνονται οι επιστήμες αυτές δεν πηγάζουν από κάποιο κοινωνικό και ιστορικό κενό.

Εν κατακλείδι, η σύγκρουση διεξαγόταν και συνεχίζει να διεξάγεται ανάμεσα στη φιλοσοφική κριτική και τη θετικιστική κατάφαση απέναντι στον κόσμο ως έχει. Παρακάτω ο Κάρελ Κόζικ μεταφράζει αυτή τη σύγκρουση σαν αντίφαση ανάμεσα στην αλήθεια και τη δυστυχία, αποδίδοντας στην κάθε πλευρά το χαρακτήρα της μυωπίας που της αναλογεί.

Γιατί λοιπόν δεν είναι οι άνθρωποι ευτυχισμένοι στο σύγχρονο κόσμο; Η ερώτηση δηλώνει μια αντίθεση ανάμεσα στην αλήθεια και τη δυστυχία: όποιος γνωρίζει την αλήθεια και βλέπει την πραγματικότητα, όπως είναι, δεν μπορεί να είναι ευτυχισμένος – όποιος είναι ευτυχισμένος στο σύγχρονο κόσμο δε γνωρίζει την αλήθεια και παρατηρεί την πραγματικότητα μέσα από τα γυαλιά των συμβατικοτήτων και των ψεμάτων. Αυτή η αντίθεση πρέπει να εξαληφθεί με την  ε π α ν α σ τ α τ ι κ ή   π ρ ά ξ η.